A- A A+
«Сандықтау ауданы әкімінің аппараты» MM
Саясат және әкімшілік

Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейiнгi кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2009 жылғы 24 тамыздағы N 858 Жарлығы

Қазақстан Республикасы Президентi
мен Үкiметi актiлерiнiң жинағында
және республикалық баспасөзде
жариялануға тиiс

Қазақстан Республикасы Конституциясының 40-бабының 1-тармағына сәйкес мемлекеттiң құқықтық саясатының негiзгi бағыттарын одан әрi айқындау мақсатында ҚАУЛЫ ЕТЕМIН:

1. Қоса берiлiп отырған, Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейiнгi кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы (бұдан әрi — Тұжырымдама) мақұлдансын.

2. Осы Тұжырымдама мемлекеттiң құқықтық саясат саласындағы тиiстi бағдарламаларын, Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң заң жобалары жұмыстарының перспективалық және жыл сайынғы жоспарларын, Республиканың нормативтiк құқықтық актiлерiнiң жобаларын әзiрлеу үшiн негiз болып табылады деп белгiленсiн.

3. Қазақстан Республикасының орталық және жергiлiктi мемлекеттiк органдары өздерiнiң стратегиялық жоспарларын әзiрлеу және iске асыру кезiнде Тұжырымдаманың қағидаларын басшылыққа алсын.

4. Осы Жарлықтың орындалуын бақылау Қазақстан Республикасы Президентiнiң Әкiмшiлiгiне жүктелсiн.

5. Осы Жарлық қол қойылған күнiнен бастап қолданысқа енгiзiледi.

Қазақстан Республикасының
Президентi Н. Назарбаев
Қазақстан Республикасы
Президентiнiң
2009 жылғы 28 тамыздағы
N 858 Жарлығымен
бекiтiлген

Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейiнгi
кезеңге арналған құқықтық саясат тұжырымдамасы

1. Кiрiспе

2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы елдiң 2010 жылға дейiнгi кезеңге арналған құқықтық жүйесi дамуының негiзгi бағыттарын айқындады. Өткен жылдары мемлекеттiк және қоғамдық институттардың қарыштап дамуына ықпал ететiн, Қазақстанның орнықты әлеуметтiк-экономикалық дамуын қамтамасыз ететiн бiр қатар аса маңызды заңнамалық актiлер қабылданды.

Тұжырымдаманы iске асырудың басты қорытындылары ұлттық заңнаманың негiзгi салаларының (конституциялық, әкiмшiлiк, азаматтық, банктiк, салық, қаржы, кеден, экологиялық, қылмыстық, қылмыстық-iс жүргiзу, қылмыстық-атқарушылық заңнама) айтарлықтай жаңаруы болды.

Жаңа кодификациялық актiлер: 2003 жылы — Орман, Жер, Кеден, Су кодекстерi; 2007 жылы — Еңбек, Экологиялық кодекстер; 2008 жылы — Бюджет, Салық кодекстерi әзiрленiп, қабылданды.

Мемлекет норма түзушiлiк процесiн жаңа сапалы деңгейге көтеруге мүмкiндiк беретiн, олардың қатарында: заң жобалары қызметiн перспективтi жоспарлау; нормативтiк құқықтық актiлер жобаларына ғылыми (құқықтық, сыбайлас, жемқорлыққа қарсы, криминологиялық және басқалар) сараптамалар енгiзу, қабылданатын заңдарды толық қаржылық қамтамасыз ету процестерi бар, шаралар қабылдады.

Сонымен қатар, әлемдiк экономика мен саясатта болып жатқан iргелi өзгерiстер, жаһандану процестерi, сондай-ақ елдiң iшкi даму серпiнi қол жеткiзiлгенмен шектелтiп қоймайды. Ұлттық құқықтың уақыттың жаңа талабына сәйкестiгiн қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттiң норма түзушiлiк және құқық қолдану практикасын одан әрi жетiлдiру қажет.

21-ғасырдың бiрiншi он жылдығы Қазақстанда конституциялық құрылыстың жаңа кезеңiмен атап өтiлдi. 2007 жылғы 21 мамырда "Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы" Заң қабылданып, онда ел үшiн қағидаттық маңызды жаңалықтар жарияланды. Бұл ретте уақыт тезiнен өткен мемлекеттiк құрылыстың қазақстандық үлгiсiнiң өлшемдерi негiзiнен сақталды.

Конституциялық реформа барысында осы үлгi аясында Парламент палаталарының рөлi мен ықпалын арттырған билiк қатынастарының жүйесi жаңғыртылды, олар бүгiнде мемлекеттегi iстiң жай-күйiне бұрынғыдан да үлкен жауапкершiлiк алады.

Азаматтық қоғам институттарының жан-жақты дамуы, мемлекет пен қоғам қатынастарының үйлесiмдiлiгi бағдарының нәтижесiнде мемлекеттiк және қоғамдық институттардың неғұрлым белсендi өзара iс-қимылына конституциялық тыйымдар мен шектеулер алып тасталды, бүгiнде бiздiң елдiң iшкi жағдайы мен қажеттiлiктерiне толықтай сай келетiн жергiлiктi өзiн-өзi басқару жүйесi жаңартылды.

Сот төрелiгiн iске асыру кезiнде соттардың тәуелсiздiгiн нығайтуға бағытталған сот-құқықтық реформаның жаңа кезеңiне конституциялық деңгейде қарқын берiлдi. Өлiм жазасын қолдану аясы қысқартылып, адамдардың өлiмiмен ұштасатын террористiк қылмыстармен және соғыс уақытында жасалған аса ауыр қылмыстармен ғана шектелдi, бұл Қазақстан жағдайында өлiм жазасының iс жүзiнде жойылғанын бiлдiредi. Соттың қамауға алуға санкция беруi енгiзiлдi, прокуратура мен соттың тергеу жүргiзу мүмкiндiгiне конституциялық тыйым алып тасталды.

Жүргiзiлген реформа осылайша мемлекет пен қоғам институттарын одан әрi демократияландыруға бағытталған. Конституцияда танылған осы жүйелi шешiмдердiң барлығы Қазақстан Республикасының ағымдағы заңнамасында одан әрi iске асуға тиiс.

Норма түзушiлiк қызметтiң тиiмдiлiгiн арттыру мақсатында қолданыстағы заңнаманы жүйелеу, заңнама салалары бөлiгiнде одан әрi топтастыру; оны ескiрген және қайталама нормалардан арылту, құқықтық реттеудегi олқылықтардың орнын толықтыру, қолданыстағы құқықтағы iшкi қайшылықтарды жою; заңдардағы сiлтеме нормаларды азайту және Конституцияға сәйкес заңнамалық актiлер қабылдана алатын мәселелер тобы шеңберiнде тiкелей қолданылатын заңдарды қабылдау практикасын кеңейту жөнiндегi жұмысты жалғастыру қажет.

Құқық шығармашылығы қызметiн құқық салаларының және құқықтық жүйенiң даму үрдiстерiне ұдайы мониторингке, нормативтiк құқықтық актiлердi қолдану практикасын талдауға негiзделетiн болжамды-талдаулы қамтамасыз етуге ерекше көңiл бөлу керек.

Бұл реттеу мазмұны мен әдiстерi бойынша норма түзушiлiк және құқық қолдану қызметiнiң әрбiр актiнiң — оны әзiрлеу, қабылдау, қолдану, өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу, күшi жойылды деп тану не жаңа акт әзiрлеу жөнiндегi барлық кезеңiн айқын көрсететiн қазiргi заманғы жүйе жасауға мүмкiндiк бередi.

Осындай рәсiмдер мен тетiктер арқылы мемлекеттiк органдардың норма түзушiлiк қызметi оңтайланып, жүйеге түседi. Бұл ретте құқықтық мониторинг кезiндегi әлеуметтiк әдiстердi кең қолдану құқықтық саясатты жүзеге асыру барысында қоғамдық пiкiрдi неғұрлым ескеруге мүмкiндiк бередi.

Нормативтiк құқықтық актiлердi бағалаудың халықаралық стандарттары енгiзiлетiн болады, бұл азаматтардың, қоғам мен мемлекеттiң мүдделерiн неғұрлым толық ескеруге, құқық нормаларының тиiмдiлiгiн, үнемдiлiгiн және ұтымдылығын қамтамасыз етуге мүмкiндiк бередi.

Акт жобаларының ғылыми сараптамаларының барлық түрлерiн олардың өлшемдерiн, мiндеттерiн, сондай-ақ оларды жүргiзу сатыларын анықтау арқылы нормативтiк бекiтудiң маңызы зор. Сараптамаға нақ осындай көзқарас құқық шығармашылығы процесi барысында нормативтiк құқықтық актiлер қабылдаудың қаржы-экономикалық, әлеуметтiк-саяси салдарын толықтай есепке алуға мүмкiндiк бередi. R95000468

Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының жобаларына да ғылыми сараптама енгiзу қажеттiгi туындауда.

Осылайша, ғылыми сараптама жүйесiн дамыту қоғам мен мемлекеттiң қазiргi заманғы жай-күйi мен перспективаларына жауап беретiн нормативтiк құқықтық актiлер жобаларын дайындау мiндетiн шешуге көмектеседi.

Қазiргi уақытта құқықтық реттелуi кодекстермен жүзеге асырылуы тиiс заңнаманың 17 саласы заң деңгейiнде анықталды.

Сонымен қатар, кодификациялау — заңнаманы жүйелеудiң жалғыз құралы емес. Басқа да құралдарды, мысалы, бiр заңнамалық актiде белгiлi бiр қатынастарды реттейтiн құқық нормаларын бiрiктiрудi бiлдiретiн, топтастыруды пайдаланған дұрыс.

Осыған байланысты нысанасы кешендi сипаттағы құқықтық қатынастарды реттеу болатын "топтастырылған" немесе "кешендi" заң ұғымдарын енгiзу және заңнамалық бекiту перспективтi болып табылады.

Кодификациялауға келсек, құқықты жүйелеудiң осы жоғарғы нысанын таразылап және неғұрлым шектеулi түрде, негiзiнен, кодификациялаусыз тиiмдi құқықтық реттеуге қол жеткiзу мүмкiн болмайтын бiр тектес қоғамдық қатынастар салаларында қалыптасқан құқық салаларына пайдалану керек.

Кез келген кодекстiң қабылдануына ауқымды норма түзушiлiк және құқық қолдану практикасы, оған мұқият мониторинг, талдау және бағалау, жүйелiк негiзге қойылған алғы шарт болуы тиiс. Құқық саласы кодификациялау деңгейiне дейiн "пiсiп-жетiлуi" тиiс.

Кез келген қоғамда әлеуметтiк маңызды мүдделердiң күрделi жүйесi болады. Мұндай мүдделердi iске асыру заң шығармашылығы процесiндегi ресми және бейресми мүдделiк қолдау тетiктерi арқылы жүзеге асырылады. Осыған байланысты мүдделiк қолдау тәрiздi құбылысқа заңдылық ая берiп, соған сай заң жобаларын әзiрлеудi, талқылауды және Парламенттiң қабылдауын насихаттаумен байланысты қатынастарды регламенттеу қажет.

Норма түзушiлiк қызметке жұртшылықтың, үкiметтiк емес ұйымдардың және жеке кәсiпкерлiктiң мүдделерiн бiлдiретiн бiрлестiктердiң өкiлдерiн кеңiнен және тұрақты негiзде тарту қажет.

Нормативтiк құқықтық актiлердiң сапасын және тұтастай алғанда мемлекеттiк аппаратта құжаттармен жұмыс мәдениетiнiң деңгейiн айқындайтын заң техникасының деңгейiн тұрақты жетiлдiру және арттыру қажет.

Құқықтық реттеу тетiктерiн жетiлдiру перспективалары көп жағдайда құқық шығармашылығы және құқық қолдану процесiне ақпараттық технологияларды кеңiнен енгiзумен байланысты.

Осыған байланысты, "электрондық үкiмет" инфрақұрылымының базалық құрамдас бөлiктерiн қалыптастыру, нормативтiк құқықтық актiлер дерекқорын жасау және тиiмдi енгiзу мақсатында Нормативтiк құқықтық актiлердiң электрондық форматтағы эталондық банкiнiң жұмыс iстеуi ұтымды болып табылады. Сонымен бiрге заңнамаға нормативтiк құқықтық актiнiң электрондық түрiн көздейтiн ережелердi енгiзу қажет, бұл ұлттық құқықты ақпараттандыруда маңызды қадам болады.

Норма түзушiлiктiң қолданыстағы практикасын жетiлдiру жөнiнде бұдан әрi шаралар қажет.

Заңдардың елде жүргiзiлiп жатқан өзгерiстерге барабар мазмұны мен сапасы мемлекеттiк билiк институттарының тиiмдi қызмет етуi, билiктiң заңнамалық және атқарушы салаларының сындарлы және серпiндi өзара iс-қимылын қамтамасыз ету арқылы қамтамасыз етiлетiн болады. Демек, қоғам дамуының қазiргi заманғы үрдiстерiне, жинақталған тәжiрибеге және Қазақстандық мемлекет пен қоғамның таяу және алыс перспективалары туралы ғылыми негiзделген, iргелi ұсынымдарға сүйенген бiрыңғай құқықтық саясат қажет.

2. Ұлттық құқықты дамытудың негiзгi бағыттары

Қазақстан Республикасы Конституциясының мемлекеттiң заңнамалық, ұйымдастырушылық және басқа да шараларымен жүзеге асуы тиiс құқықтық идеялары мен принциптерiн одан әрi iске асыру қажет.

Мемлекеттiк және қоғамдық институттардың күш-жiгерi елдiң Негiзгi заңының барлық конституциялық айқындамаларда қамтылған жасампаз әлеуетiнiң жүзеге асырылуы төңiрегiнде шоғырлануы тиiс.

Заңнаманы жетiлдiру процесiнде және құқық қолдану қызметi барысында Конституцияның үстемдiк принциптерiн және төменгi деңгейдегi актiлердiң жоғары деңгейдегi актiлердiң нормаларына сәйкестiгiн бұлжытпай сақтау қажет.

Елдегi заңдылық режимiн және құқықтық жүйенiң тұрақтылығын да, сонымен қоса қолданыстағы Конституция шеңберiнде ұлттық құқықтың қарышты дамуын да қамтамасыз ететiн жүйелi шаралар қажет. Құқықтық саясатқа кешендi көзқарас барлық нормативтiк-құқықтық базаны мемлекет дамуының жалпы стратегиясы тұрғысында, оның iшiнде нәтижелiлiк, ашықтық және есептiлiк принциптерiнде, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, қоғам мен мемлекеттiң мүдделерiн қамтамасыз ететiн мемлекеттiк басқарудың сапалы жаңа моделiн жасау жөнiнен жаңғыртуға мүмкiндiк бередi.

2.1. Ұлттық құқықтық жүйенiң негiзi конституциялық құқық болып табылады. Оның қарыштап дамуы 2007 жылғы конституциялық реформа нәтижесiнде елеулi түрде жаңарған Қазақстанның қолданыстағы Конституцияның принциптерi мен нормаларына сүйенедi. Z07000254

Елiмiздiң Негiзгi заңында көрiнiс тапқан идеялар мен принциптер ұлттық құқықтық жүйенiң негiзгi бағыттары мен даму тетiктерiн, оның iшiнде конституциялық құқықты ұзақ мерзiмдi перспективада айқындайды. Яғни Конституцияның принциптерi мен нормаларын, ең алдымен, мемлекеттiк билiк органдары мен оның лауазымды адамдарының қызметiнде толыққанды iске асыру, бұл ретте Конституцияны тiкелей қолданумен қатар ағымдағы заңнама және құқық қолдану арқылы оның әлеуетiн қамтамасыз ету маңызды мiндет болып табылады.

Бiздiң мемлекетiмiздiң Конституциясында бекiтiлген Республика қызметiнiң түбегейлi принциптерiн (бұл: қоғамдық келiсiм мен саяси тұрақтылық, барша халықтың игiлiгi үшiн экономикалық даму, қазақстандық патриотизм, мемлекеттiк өмiрдiң неғұрлым маңызды мәселелерiн демократиялық әдiстермен шешу) сақтау мен iске асыру елдiң орнықты әлеуметтiк-экономикалық және саяси-құқықтық дамуын қамтамасыз етуге мүмкiндiк бередi.

Қазақстан Республикасы конституциялық құрылысының негiзi, мемлекеттiң егемендiгi мен бiр тұтастығы конституциялық заңнаманы және оны қолдану практикасын жетiлдiру арқылы нығаятын болады.

Конституциялық құқықты дамыту перспективалары мемлекеттiң құрылымын, мемлекеттiк билiктiң бiр тұтастығын, оның тармақтарының жұмыс iстеу тетiктерiн және Қазақстан Республикасының бүкiл халықтық сайланған Президентi тарапынан стратегиялық басшылықпен, бақылаумен және төрелiкпен олардың өзара iс-қимылын анықтайтын қолданыстағы конституциялық заңдарды жетiлдiрумен байланысты.

Конституциялық заңдылық режимiн, Конституцияның принциптерi мен нормаларын нақты түсiндiру, ұлттық құқық пен құқық қолдану практикасын дамыту бағдарын қалыптастыруды қамтамасыз етудiң маңызды тетiктерiнiң бiрi Конституциялық Кеңес қызметiнiң тиiмдiлiгiн арттыру және мемлекеттiң құқықтық саясатында оның нормативтiк қаулыларын толығымен iс жүзiне асыру болып табылады.

Елде құқықтық мемлекет принциптерiн одан әрi бекiту процесiнде, бiр жағынан, адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асырудың ең жоғары ықтимал кепiлдiгiне қол жеткiзу, ал екiншi жағынан барлық мемлекеттiк органдардың, лауазымды тұлғалардың, азаматтар мен ұйымдардың конституциялық мiндеттердi бұлжытпай және толық орындауы маңызды.

Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету үшiн бiздiң Конституция талап ететiндей, тегiне, әлеуметтiк, лауазымдық және мүлiктiк жағдайына, жынысына, нәсiлiне, ұлтына, тiлiне, дiнге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жерiне немесе кез келген өзге жағдаяттарға қатыссыз құқықтары мен бостандықтарының теңдiгiне кепiлдiк беретiн жағдай жасау болып табылады.

Осы орайда ұлттық келiсiмдi сақтау мен нығайтуда, Қазақстанның көп ұлтты халқының бiрлiгiн қамтамасыз етуде құқықтық тетiктердiң рөлi арта түсетiн болады.

Қазақстан зайырлы мемлекет болып табылады, онда конфессияаралық татулық пен келiсiм салтанат құруда, дiнге сенушiлермен қатар атеистiк көзқарасты ұстанатын азаматтардың да құқығы құрметтеледi. Мемлекет дiни қызмет саласына араласпайды, алайда конфессиялармен өзара iс-қимылды қамтамасыз етуi және азаматтардың дiни сенiм бостандығы құқығын қорғауы тиiс, ол үшiн осы салада тиiмдi мемлекеттiк саясат қалыптасуы тиiс.

Дiни сенiм бостандығы туралы заңнаманы миссионерлiк қызметтi реттеу, дiни өнiмдердi тарату, дiни бiрлестiктердi тiркеу бөлiгiнде одан әрi жетiлдiру, сақтау және бiркелкi қолдану қажет.

Қазiргi жағдайларда мемлекеттiк және қоғамдық өмiрде гендерлiк теңдiк, әйелдер мен ерлердiң тең құқықтары мен тең мүмкiндiктерiн қамтамасыз ету факторы айтарлықтай рөлге ие болуда.

Қазақстанның өмiр сүру сапасының стандарттары жоғары, серпiндi, қазiргi заманғы мемлекет ретiнде қарышты да орнықты дамуы адами әлеуеттi, азаматтардың iскерлiгiн жандандыру, азаматтық қоғам институттарын нығайту негiзiнде ғана мүмкiн болады.

Осыған байланысты азаматтық қоғам институттарының дамуына және азаматтық бастамаларды iске асыру мүмкiндiгiне қосымша қарқын беретiн құқықтық құралдар қажет.

Үкiметтiк емес ұйымдардың мәртебесiн жетiлдiру керек құқықтық реттеу тетiктерi үкiметтiк емес ұйымдар қызметiнiң ерекшелiктерiн, сондай-ақ қоғамдық бiрлестiктердi мемлекеттiк қолдауды қамтамасыз етудi ескеруi тиiс.

Ақпарат мәселелерiн реттейтiн нормативтiк-құқықтық реттеудi де жетiлдiру қажет. Осы қызмет және оның құқықтық реттелуi тұтас алғанда кепiлдi сөз бостандығына, адамның жеке өмiрiне, жеке және отбасылық құпияларына, хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу және өзге де алысқан хабарларының құпиясына қол сұғылмауына конституциялық құқықтарының сақталуын, сондай-ақ мемлекеттiк құпиялар туралы заңнама талаптарының сақтатуын ескере отырып заңда тыйым салынбаған тәсiлдермен кез келген ақпаратты еркiн алуға және таратуға бағытталуы тиiс.

Азаматтық бастамаларды дамыту жергiлiктi өзiн-өзi басқару мәселелерiмен тығыз байланысты. Мемлекет пен азаматтық қоғам тоғысындағы бұл институт өзiн нығайту мен дамытуды талап етедi. Атап айтқанда, жинақталған тәжiрибенi ескере отырып, мемлекеттiк басқару мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару функцияларының аражiгiн ажыратып қана қоймай сонымен қатар жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарын жергiлiктi маңызы бар мемлекеттiк функцияларды iске асыруға кең ауқымда тарту қажет.

Бұл ретте, мемлекеттiк басқару мен өзiн-өзi басқарудың тиiмдi жүйесiн жасау мақсатында осы жұмысты мемлекеттiк билiктiң әртүрлi деңгейлерiнiң арасындағы қызмет салаларының, функциялары мен жауапкершiлiгiнiң аражiгiн одан әрi ажыратумен бiр мезгiлде жүргiзу қажет.

2.2. Қазақстанда мемлекеттiк басқару жүйесiн дамыту тиiмдi де жинақы мемлекеттiк аппарат құруға жаңа басқару технологияларын енгiзуге, әкiмшiлiк рәсiмдердi жетiлдiруге бағытталған әкiмшiлiк реформаны құқықтық қамтамасыз етумен тығыз байланысты. Ал бұл — құқықтың әкiмшiлiк тәрiздi саласын реттеу аясы, оның маңызды мiндетi — билiктiң барлық деңгейiнде мемлекеттiк аппараттың тиiмдi жұмыс iстеуiн қамтамасыз ету. Осыған байланысты мемлекеттiк басқару саласындағы әкiмшiлiк құқық:

 — мемлекеттiк органдар арасындағы құзыреттi ұтымды және нақты бөлудi қамтамасыз етуге;

 — нарықтық экономика жағдайында артық мемлекеттiк реттеудi, оның iшiнде бақылау-қадағалау функцияларын болдырмауға;

 — билiктiң атқарушы тармағы органдарының мемлекеттiк функцияларды iске асыруының шарты мен тәртiбiн регламенттеуге;

 — мемлекеттiк басқару органдарының азаматтармен және ұйымдармен өзара iс-қимылын қамтамасыз етуге және ұйымдастыруға бағытталуы тиiс.

Сонымен қатар экономиканы мемлекеттiк реттеудiң рөлi артып отырған қазiргi жағдайда әкiмшiлiк құқық мүмкiндiктерiн кеңейту және оның реттеушi әлеуетiн жаңа қоғамдық қатынастарға қолдану туралы сөз еткен жөн.

Әкiмшiлiк құқықты одан әрi дамыту кезiнде, мүмкiндiгiне қарай, мемлекеттiң, азаматтардың және бiржақты билiк принциптерiне негiзделген мемлекеттiк емес ұйымдардың арасындағы қарым-қатынастардағы қалыптасқан дәстүрлi тәсiлдерден бас тартқан жөн. "Билiк және бағыну" принциптерiнен толық көлемде бас тарту мүмкiн емес, алайда әрiптестiк-жәрдемдесу, функционалдық-клиенттiк, тiкелей қорғау принциптерiн қолдану аясын кеңейту керек.

Осыған байланысты, тiркеу, рұқсат ету-лицензиялық рәсiмдердi оңайлату, коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдардың қызметiне мемлекеттiк органдардың заңсыз араласуына тосқауыл қою жөнiндегi жұмысты жалғастыру қажет.

Азаматтардың мемлекеттiк органдарға және мемлекеттiң лауазымды тұлғаларына өтiнiш жасау тетiктерiн, олардың мемлекеттi басқаруға қатысуының және өз құқықтары мен бостандықтарын қорғау тәсiлдерiнiң нысандары ретiнде жетiлдiру керек, оның iшiнде мемлекеттiң "электрондық үкiмет" арқылы ұсынатын қызметтер ауқымын кеңейту қажет.

Сонымен бiрге азаматтардың мемлекеттiк емес ұйымдарға өздерiнiң құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау, оның iшiнде қарау мерзiмiн сақтау, ұйымдар мен олардың лауазымды тұлғаларының өз қызметтерiн тұтынушылардың өтiнiштерiн қараудағы жауапкершiлiгiн белгiлеу мәселелерi бойынша өтiнiштерiмен байланысты қатынастарды реттеу қажет.

Осылайша, әкiмшiлiк құқық қазiргi жағдайда мемлекеттiк-билiк қатынастарының ғана саласын қамтымайды. Әкiмшiлiк құқық аясында мемлекеттiк мекемелердiң азаматтармен және ұйымдармен жариялы, яғни мемлекеттiк қызметтердi ұсыну кезiндегi қатынастары да бар. Бұл ретте мемлекеттiк қызметтердiң құқықтық табиғатты Конституциялық Кеңестiң тиiстi шешiмiнде атап өткендей әдеттегi мемлекеттiк функциялардан өзгеше.

Iс жүзiнде азаматтарға және ұйымдарға мемлекеттiк қызметтер көрсету саласындағы қатынасты реттейтiн әкiмшiлiк құқықтың жаңа институты туындайды. Бұл институттың жұмыс iстеуiн қамтамасыз ету үшiн тиiстi құқықтық негiз керек.

Барабар әкiмшiлiк-құқықтық реттеу мемлекеттiк қызметтер көрсетудiң стандарттарын толыққанды енгiзудi талап етедi. Мемлекеттiк қызметтер тiзiлiмiн кеңейту, жаңа технологияларды пайдалана отырып, олардың орындалуына тиiмдi сыртқы бақылау енгiзу қажет.

Әкiмшiлiк құқықты дамытуды билiк пен бағыныстың дәстүрлi сатылас қатынасы арқылы ғана емес, әрi әлеуметтiк, көбiнесе әр бағыттағы мүдделер, арнасы арқылы да қарастыру қажет.

Әкiмшiлiк құқықтың көмегiмен азаматтар мен ұйымдардың мемлекет кепiлдiк берген құқығы iске асырылады, өйткенi осы құқықтарды қамтамасыз ету мен қорғау мемлекеттiң жариялы мүддесi болып табылады.

Бұл ретте әкiмшiлiк құқық субъектiлерi (органдар және мемлекеттiң лауазымды адамдары, жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдары) жариялы мүдденi жеткiзушi болып табылады, олардың мiндетi азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау және iске асыру.

Басқаша айтқанда, азаматтар мен ұйымдардың жариялы мүдде дәрежесiне көтерiлген құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау және iске асыру, әкiмшiлiк құқықтың құқық қорғау функцияларының қазiргi заманғы мазмұны деген сөз.

Қоғамдық өмiрдiң көптеген күрделiлiгiне негiзделген қазiргi жағдайда, аралас қатынастар жиi туындайды, соған байланысты әкiмшiлiк құқық әрекетiнiң шегiнiң мәселелерiн, оның құқықтың басқа салаларымен және ең алдымен әкiмшiлiк құқықтың азаматтық құқықпен аралас (әкiмшiлiк-азаматтық) құқықтық қатынастар туындаған кезiндегi арақатынасы мәселелерiн шешу қажет.

Мемлекеттiк органдарды бақылау мен қадағалау бiр жағынан мемлекеттiк басқару функциялары және екiншi жағынан заңдылықты қамтамасыз ету тәсiлдерi бола отырып, әкiмшiлiк құқықтың өзектi мәселесi болып қала бередi.

Конституциялық Кеңестiң тиiстi қаулысымен мемлекеттiк органдардың бақылау және қадағалау өкiлеттiктерiнiң арақатынасы туралы мәселе шешiлдi. Бұл ретте, бiздiң елде мемлекеттiк органдардың құзыретi шегiнде оларға бақылау және қадағалау өкiлеттiктерiн беруде конституциялық шектеулер жоқтығы расталды. Яғни, қадағалау өкiлеттiгi прокуратурадан басқа, өзге де мемлекеттiк органдарға жүктелуi мүмкiн.

Осылайша, прокурорлық қадағалаумен қатар атқарушы билiктiң уәкiлеттi лауазымды тұлғаларының заңда көзделген әкiмшiлiк мәжбүрлеу шаралары жағдайларын қолдана отырып, бағынысты емес субъектiлерге — азаматтар мен ұйымдарға қатысты жүзеге асыратын, әкiмшiлiк заңнамамен реттелетiн қызмет салаларындағы заңдылықты сақтауды қамтамасыз ету мақсатындағы әкiмшiлiк қадағалаудың болуы заңдылық.

Яғни азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерiн қатаң сақтау кезiндегi әкiмшiлiк қадағалаудың мiндетi әкiмшiлiк құқықтық режимдi сақтауды қамтамасыз ету.

Мемлекеттiк бақылау мен қадағалауды жетiлдiрудiң перспективалы бағыттары:

 — бақылау-қадағалау органдарының жүйесiн оңтайландырумен;

 — кәсiпкерлерге ғана емес, сонымен қатар құқықтың басқа да субъектiлерiне қатысты бақылау-қадағалау өкiлеттiктерiнiң ауқымын реттеумен және қысқартумен;

 — әкiмшiлiк-қадағалау қызметiн құқықтық реттеу деңгейiн арттырумен байланысты.

Мемлекеттiк қызмет саласындағы қатынастар да әкiмшiлiк құқықты реттеудiң нысаны болып табылады. Оның дамуының басым бағыттар ретiнде:

 — мемлекеттiк саяси және әкiмшiлiк қызметтiң аражiгiн неғұрлым нақты ажырату;

 — мемлекеттiк қызметте адам ресурстарын басқарудың жаңа институттарын қалыптастыру және жұмыс iстеп тұрғандарын жаңғырту;

 — мемлекеттiк қызметке кәсiби және жеке сипаттары негiзiнде iрiктеудiң жаңа әдiстерiн енгiзу;

 — еңбекке ақы төлеудiң және ынталандырудың жаңа принциптерiн енгiзу;

 — мемлекеттiк қызметшiлердiң түпкiлiктi нәтижеге бағдарланған қызметiн бағалаудың қазiргi заманғы жүйесiн енгiзу күтiледi.

Әкiмшiлiк құқықтың маңызды құрамдас бөлiктерiнiң бiрi даму перспективасы әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы заңнаманы жаңартумен байланысты, негiзiнде адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары туралы тiкелей қолданыстағы мәнiн, мазмұнын анықтайтын және заңдарды қолданумен конституциялық нормаларды тану жатуға тиiс — әкiмшiлiк-деликтiлiк құқық болып табылады.

Әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы заңнама бұзылған құқықтарды қалпына келтiруге, әкiмшiлiк-құқықтық шаралармен қоғамдағы құқықтық жанжалдардың алдын алуға барынша бағытталуы тиiс. Бұл ретте әкiмшiлiк-құқықтық санкцияларды қалыптастыру кезiнде олардың қоғамдық қауiптiлiк деңгейi мен құқық бұзушылық сипатына сәйкестiк принципi мүлтiксiз сақталуы тиiс.

Әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы iстердi қарау жөнiнде сот және соттан тыс инстанциялар арасындағы өкiлеттiктердiң аражiгiн ажыратудың яғни әкiмшiлiк iстердi сотта және соттан тыс қарау тәртiбi арақатынасының нақты тұжырымдамасын айқындаған жөн. Бұл ретте соттың әкiмшiлiк жаза қолдану жөнiндегi өкiлеттiгiн кеңейту мүмкiндiгi, сондай-ақ әкiмшiлiк сот өндiрiсiндегi жарыспалылық қағидатын дамыту туралы тезис өзектi күйiнде қала бередi.

Әкiмшiлiк-деликтiлiк құқық үшiн әкiмшiлiк-деликтiлiк заңнамамен қорғалатын құқықтық қатынастар ауқымын неғұрлым нақты анықтау және тиiсiнше әкiмшiлiк-құқықтық және қылмыстық-құқықтық санкциялардың аражiгiн нақты ажырату мәселелерi өткiр болып табылады.

Тағы бiр маңызды бағыт әкiмшiлiк-iс жүргiзу құқығын дамыту болып табылады, оның нәтижесi Әкiмшiлiк-iс жүргiзу кодексiн қабылдау болар едi. Бұл ретте әкiмшiлiк-iс жүргiзу заңнамасының реттеудiң нысанын нақты анықтау қажет. Бұл тұрғыда әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы нақты iстердi шешу тәртiбiн заңнамалық регламенттеу мәселелерi өзектiлiгiн сақтайды.

Сондай-ақ әкiмшiлiк-iс жүргiзу құқығын дамытумен байланысты мемлекет пен азамат (ұйым) арасында жариялы-құқықтық қатынастардан туындаған құқық туралы дауды шешетiн әкiмшiлiк әдiлет мәселесiн қараған жөн. Яғни, iс жүргiзу оқшаулау мен жариялы-құқықтық сипаттағы жанжалдарды шешу тәртiбiнiң заңдылығы мәселелерi қаралуға жатады.

Осылайша, әкiмшiлiк сот iсiн жүргiзу қылмыстық және азаматтық iс жүргiзумен қатар сот төрелiгiн жүзеге асырудың толыққанды нысаны болуы тиiс.

2.3. Салық заңнамасы одан әрi жетiлдiрудi талап етедi.

Дамыған, айқын салық заңнамасы — қолайлы инвестициялық ахуалды қалыптастыруға, отандық және шетелдiк инвестицияларды тартуға ықпал ететiн аса маңызды шарттардың бiрi. Осыған байланысты салық заңнамасы елдiң индустриялық-инновациялық стратегиясымен тiкелей байланысты болуы тиiс: ол шикiзаттық емес секторларды дамытуға және елде жаңа технологияларды енгiзуге көмектесуi тиiс.

Салық ауыртпалығын азайту жалпы әлемдiк үрдiс болып табылады. Салық заңнамасын жетiлдiру кезiнде салық салу жүйесiн жасаудың жалпыға танымал мынадай принциптерiне негiзделген алдыңғы қатарлы шетелдiк тәжiрибенi пайдаланған дұрыс:

салықтар мүмкiндiгiнше аз болуы тиiс;

оларды алуға жұмсалған шығындар да неғұрлым аз болуы тиiс;

салық бәсекелестiкке кедергi болмауы тиiс;

салық мемлекеттiң экономикалық саладағы құрылымдық саясатына сәйкес болуы тиiс;

салық кiрiстердi әдiл бөлуге бағытталуы тиiс;

салық жүйесi қосарланған салық салуға жол бермеуi тиiс.

"Бас" компания өзара байланысты бiр топ кәсiпорындар атынан бiр немесе бiрнеше салықты төлейтiн және осындай өзара байланысты кәсiпорындар тобы осы салық бойынша бiрыңғай салық төлеушi ретiнде қаралатын шоғырландырылған салық сату институтын енгiзу мүмкiндiгi туралы мәселенi ойластырған жөн.

Салық есептiлiгiн оңайлату, жекелеген салық түрлерiн реформалау салық төлеушiлердiң жекелеген санаттарын салық жағынан ынталандыруды қамтамасыз ету жөнiндегi жұмысты жалғастыру қажет.

Кеден заңнамасы кедендiк ережелер мен рәсiмдерде халықаралық сауданы және алмасуды дамытуға кедергi келтiретiн алшақтылықтарды жою мақсатында кедендiк рәсiмдердi оңайлату және үйлесiмдi ету бағытында дамуы, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастықты ынталандыруы қажет.

Артық әкiмшiлiк кедергiлердi азайту мақсатында кедендiк ережелер мен рәсiмдердi тұрақты жетiлдiру және олардың тиiмдiлiгiн арттыру; кедендiк ережелер мен рәсiмдердi қолдану кезiнде болжамдылықты, дәйектiлiктi және ашықтықты қамтамасыз ету қажет; мүдделi тараптарға барлық қажеттi ақпарат берiлуi тиiс; кедендiк әкiмшiлiк етудiң тәуекелдердi басқару негiзiнде бақылау және аудит әдiстерi секiлдi қазiргi заманғы әдiстердi қолдану; ақпараттық технологияларды барынша пайдалану; халықаралық кедендiк стандарттарды енгiзу қажет.

Ұлттық құқықтың негiзгi мiндеттердiң бiрi мемлекеттiк қаржы бақылау жүйесiн жаңғыртуды қамтамасыз ету болып табылады, өйткенi мемлекеттiң қаржы саласындағы бақылау қызметi ғана мемлекеттiк активтердi және ең алдымен қаржы ресурстарын басқару процесiнiң тиiмдiлiгiн қамтамасыз ететiн пәрмендi құралдарының бiрi болып табылады. Бұл ретте мемлекеттiк қаржы бақылау органдары қызметiнiң құқықтық, оның iшiнде iс жүргiзу негiздерiн нығайту қажет.

Табиғи монополиялар мен реттелетiн нарықтар саласындағы тиiмдi мемлекеттiк саясат көп жағдайда реттелетiн табиғи монополиялар субъектiлерiнiң қаржы шаруашылық қызметiн ынталандыруға, осындай субъектiлердiң активтерiне күрделi (инвестициялық) салымдарды арттыру үшiн жағдай жасауға, оларды өнiмдiлiктi арттыруға және шығындарды азайтуға ынталандыруға көрсетiлетiн қызметтердiң сапасын арттыруға бағытталуы тиiс нормативтiк құқықтық базаның жағдайына байланысты болады.

Сонымен бiрге мемлекеттiк монополияға жатқызылған қызметтi мемлекеттiк реттеу мен бақылау негiздерiн, сондай-ақ адал бәсекелестiктi мемлекеттiк қорғау мен қолдаудың негiздерiн айқындайтын құқықтық базаны жетiлдiру қажет.

2.4. Қазақстанның азаматтық құқығы өз дамуының бiрнеше кезеңiнен өттi. Республиканың ауқымды кодификацияланған актiсi болып табылатын қазiргi Азаматтық кодекс осы заманғы азаматтық құқық идеяларын қамтиды. Кодекс тауар-ақша қатынастарын реттеудiң: меншiк нысандарының теңдiгi және оған қол сұғылмаушылық, шарттың еркiндiгi, азаматтық айналым субъектiлерiнiң теңдiгi тәрiздi негiзгi принциптерiн қалады. Азаматтық кодекс негiзiнде нарық экономикасын дамытуға жағдай жасаған заңдардың негiзгi пакетi жасалды.

Азаматтық құқықтың дамуының қазiргi кезеңiнде қоғамдық қатынастарды реттеудiң жариялы-құқықтық және жекеше-құқықтық әдiстерiнiң арақатысы проблемасы және осыдан туындайтын жеке кәсiпкерлiк қызметке мемлекеттiң араласуының шегi алдыңғы қатарға шығады.

Жариялы-құқықтық және жекеше-құқықтық мүдделердi ескере, бұл ретте ұлттық қауiпсiздiк мәселелерiн қозғайтын қатынастар жариялы-құқықтық қатынастар саласына жататынын және шарттық-құқықтық әдiстермен реттеле алмайтынын анықтай отырып азаматтық құқық пен құқықтың басқа да салалары арасындағы арақатынасты оңтайландыру қажет.

Iске қатысушы адамдардың өздерiнiң материалдық және iс жүргiзу құқықтарына өз қалауы бойынша иелiк ету мүмкiндiгiн бiлдiретiн дипозитивтiк принциптi қолдануды кеңейту жұмысын жалғастырған жөн. Бұл ретте дипозитивтiк принциптi қолдану жариялы мүдденi қозғайтын азаматтық-құқықтық қатынастарға қолданылмауға тиiс.

"Құқықтан бас тарту" және "құқықты жүзеге асырудан бас тарту" ұғымдарын нормативтiк айқындау және бас тартудың әрбiр түрiнiң салдары туралы мәселе қарауды талап етедi. Бұл азаматтық құқық субъектiлiгi мәселелерiн шешу үшiн маңызды.

Жариялы мүдделердi не осындай әрекеттерге тiкелей қатыспайтын үшiншi тұлғалардың мүдделерiн қозғайтын коммерциялық қатынастар қатысушыларының келiсiлген әрекеттерiнiң құқықтық маңызы өзектi проблемалардың бiрi болып табылады.

Афилиирленген мәмiлелердiң жалпы ұғымын, бұл ретте оған тыйым салынбайтыны, алайда заңда белгiленген жағдайларда алдын ала тексеруге жататынына назар аудара отырып айқындау маңызды. Афилиирлену фактiсiн белгiлеу заңды мүдделерi осындай мәмiлемен бұзылатын тұлғаның талабы бойынша мәмiлелердi заңсыз деп тану мүмкiндiгi үшiн негiз болуы тиiс.

Акционерлiк қоғамдардың мәртебесiн олардың құқықтық табиғатын және шешетiн мәселелерiнiң кешендiлiгi, оның iшiнде "жариялы корпорациялар" деп аталатындар тұрғысында қарау талап етiледi. Акционерлiк қоғамның ұйымдық-құқықтық нысанын коммерциялық емес ұйым ретiнде пайдалану мүмкiндiгi туралы мәселенi тұжырымдамалық тұрғыдан шешу қажет.

Азаматтық айналымға қатысушы бағалы қағаздардың барлығын Азаматтық кодексте бекiту мәселесiн де қарастыру қажет.

Азаматтық-құқықтық нормаларды қолдану тәжiрибесi азаматтық құқықтарды бұзудан келген шығындардың құрамдас түрлерiн мейлiнше толық анықтай бермейтiнiн көрсетедi. Осыған байланысты iс жүзiнде келген зиянды анықтау тәртiбiн бекiту өзектi болып табылады.

Мәмiлелердi жарамсыз деп тану институты жетiлдiрудi талап етедi.

Затты сатып алушы мәмiле бойынша адал болып табылса және заңда көзделген жағдайларда осы зат талап етiле алмайтын болса, мәмiленiң жарамсыз деп танылу кезiнде екiжақты реституцияны қолдану жайын тұжырымдамалық анықтау қажет.

Осылайша, мәмiлелер ұғымын, олардың құрамы мен мәмiлелер орындалмауының салдарларын анықтау қажет.

Азаматтық құқық әдiстерi арқылы үшiншi тұлғалардың заңсыз әрекеттерi нәтижесiнде жылжымайтын мүлiкке құқығынан айырылған мүлiк иеленушi мен адал сатып алушы мүдделерiнiң тепе-теңдiгiн қамтамасыз ету керек.

Тәжiрибе мүлiктiк құқықтар түрлерiн заңнамалық кеңейту, бұл ретте оларға сервитут ұғымын енгiзу қажеттiгiн көрсетедi.

Сонымен қатар мүлiктiк құқықтар пайда болуының негiздерiн кеңейту мәселесiн қарастыру қажет. Бұл жерде мүлiктiк құқықтың құрамын ғана емес, сонымен бiрге олардың жекелеген түрлерiн пайдалану режимiн анықтау қажет болады.

Мемлекеттiң азаматтық-құқықтық қатынастарына қатысу және халықаралық талаптарға сай келетiн, мемлекеттiң жариялылық функцияларын жүзеге асыру саласындағы өзiнiң иммунитетiн сақтаумен қатар жекеше-құқықтық қатынастар аясындағы иммунитеттен бас тарту мәселелерi одан әрi пысықтауды қажет етедi.

Кәсiпкерлiк белсендiлiктi ынталандыру мақсатында агенттердiң азаматтық құқық субъектiлерi қатарына енгiзу тиiмдiлiгiн қарастыру және мүлiктiк айналымда кең қолданылатын шарт институты ретiнде агенттiк келiсiм мәселелерiн регламенттеуi қажет.

Азаматтық кодекстiң мiндеттемелер туралы жалпы және жеке нормаларын жетiлдiру жөнiнде шаралар қабылдау қажет.

Зияткерлiк меншiк құқығын айқындайтын нормативтiк құқықтық актiлердi ұлттық мүдделердi ескере отырып, осы саладағы халықаралық стандарттарға сәйкес келтiруге баса назар аудару қажет.

Сонымен қатар банкроттық, әсiресе, дара кәсiпкерлер банкроттығы рәсiмдерiн құқықтық реттеу жетiлдiрудi қажет етедi.

2.5. Қаржы заңнамасы отандық қаржы нарығының дамуы мен жұмыс iстеуi үшiн қолайлы орта жасауды, қаржылық қызметтi тұтынушылардың құқықтары қорғалуын қамтамасыз етуге, қаржы ұйымдары қызметiне тең құқылы жағдай жасауға және қаржы нарығында адал бәсекелестiктi қолдауға ықпал етуге тиiс.

Бұл ретте, әлемдiк, сондай-ақ отандық экономиканың даму үрдiстерiн ескере отырып, қаржы заңнамасының басымдығы банктердiң қаржылық тұрақтылығының мониторингiне, ықтимал тәуекелдердi бағалауға, икемдi реттеу режимiн қалыптастыруға, банктер қызметiндегi проблемалық мәселелерге жедел әрекет етуге, сондай-ақ қаржы ұйымдарына қадағалау жүйесiн әлемдiк стандарттарға барынша жақындатумен байланысты болуы керек.

Құнды қағаздар нарығын құқықтық реттеу ұлттық құнды қағаздар нарығы бәсекелестiгiнiң артуына және одан әрi дамуына оның қатысушыларына қолайлы жағдайлар жасауға, эмитенттер базасы мен қаржы құралдары қатарының ұлғаюына инвесторлық базаны дамыту мен инвесторлар мүдделерiн қорғауды қамтамасыз етуге бағытталады.

Ұжымдық инвестициялау схемаларын дамытуды қолдау мақсатына, инвестициялық қорлардың пайлары мен акцияларын ұстаушылардың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғауды қамтамасыз етумен бiрге, инвестициялық қорлардың қызметiн реттейтiн заңнаманы жетiлдiру керек.

Құнды қағаздар нарығын дамытудың және инвесторлардың құқықтары мен заңды мүдделерi қорғалуын қамтамасыз етудiң басқа маңызды аспектiсi, тұрақты және ашық жұмыс iстейтiн ұйымдасқан құнды қағаздар нарығын құру болып табылады.

Заңнама отандық қаржы нарығының жұмыс iстеуi мен дамуына, қаржылық қызметтi тұтынушылардың құқықтары қорғалуына қолайлы жағдайларды қамтамасыз етуге және қаржы нарығындағы адал бәсекелестiктi қолдауға бағытталған.

Елде мiндеттi және ерiктi сақтандырудың заманға сай жүйесi қалыптасып, жұмыс iстеуде, сақтандыру қызметтерiнiң толыққанды нарығы орнықты. Сонымен қатар, аталған нарықтың ғаламдық тұрғыда дамуы әлемдiк тәжiрибеде қалыптасқан сақтандыру жүйелерi мен отандық құқық қолдану тәжiрибесiн ескере отырып, ұлттық деңгейде барабар құқықтық реттеудi талап етедi. Электрондық сауда-саттықтың қарқынды дамуы жағдайында сақтандыру жүйесiндегi құқықтық мәселелердi шешу шеңберiнде Интернет-сақтандыруды дамытуға және оны нормативтiк-құқықтық регламенттеуге деген қажеттiлiк бар.

Бағалау қызметi құқықтық реттелуi ұдайы көңiл аударуды және жетiлдiрудi талап ететiн нарықтық экономика құралдарын маңыздысы болып табылады.

Осыған байланысты:

мемлекеттiк бағалау стандарттарын белгiлеуге;

бағалау қызметiн халықаралық талаптарға сәйкес келтiруге;

мемлекеттiк реттеу жүйесi мен бағалау қызметiн өзiн-өзi реттеудi жетiлдiруге бағытталған кешендi ұйымдастырушылық-құқықтық шаралар қажет.

2.6. Қазақстанның Конституциясында әлеуметтiк мемлекеттi құрудың негiзгi құқықтары мен принциптерi бекiтiлген. Бұл орайда негiзгi мiндеттердiң бiрi әлеуметтiк құқықтарды қамтамасыз ету мен қазiргi әлеуметтiк саясатты iске асырудың ықпалды тетiктерiн одан әрi қалыптастыру болып табылады.

Мемлекеттiң кешендi, көпсалалы сипаттағы әлеуметтiк-құқықтық саясаты әлеуметтiк маңызы бар проблемалардың кең ауқымын шешуге бағытталған. Оған, атап айтқанда, бiлiм беру және денсаулық сақтауды, халықты жұмыспен қамтамасыз ету мен әлеуметтiк қорғауды, қоршаған ортаны қорғауды және төтенше жағдайларға жол бермеудi құқықтық реттеу жатады.

Нарықтық экономика жағдайында еңбек нарығының және халықтың жұмыспен қамту проблемаларының болуы еңбектiң құқықтық қатынастарының өзектi мәселесi болып табылады. Осыған байланысты еңбек заңнамасын жүйелi талдау негiзiнде оның қолданылу практикасын жүйелi талдау әрi осы саладағы халықаралық тәжiрибенi ескеру қажет.

Бұл ретте еңбек қызметiнiң және еңбеккерлердiң еңбек жағдайының сипатына байланысты еңбек және әлеуметтiк заңнаманы одан әрi саралау мәселелерi, сондай-ақ әлеуметтiк әрiптестiктiң құралдары мен қолдану саласын кеңейту мәселелерi пысықтауды талап етедi.

Әлеуметтiк саладағы заңнама мемлекеттiң әлеуметтiк саясаты басымдықтарының серпiнiн, мемлекет беретiн әлеуметтiк игiлiктердiң тiзбесi мен негiздерiн кеңейту, әлеуметтiк қамтамасыз етуге бағытталған қаржы көздерiн айқындауда азаматтардың қатысуының жаңа нысанын жасауды есепке ала отырып, ұшқыр болуы тиiс. Әлеуметтiк қорғау мен әлеуметтiк қамтамасыз ету деңгейi осы саладағы iркiлiссiз норма түзушiлiк процесiн көздейтiн мемлекеттiң қаржылық мүмкiндiгiнiң өсуiне байланысты жүйелi түзетiлетiн болады.

Әлеуметтiк заңнаманы дамытудың перспектикалық бағыттарының бiрi: зейнетақы активтерiн орналастыру кезiнде қолда бар қаржы құралдарын пайдалану және жаңаларын жасау; азаматтардың жекелеген санаттарын, оның iшiнде әлеуметтiк төлемдер күн көрудiң жалғыз көзi болып табылатын адамдар үшiн әлеуметтiк қорғаудың жүйесiн жетiлдiру болып табылады.

Бiрқатар өңiрлерде экологиялық қиын жағдай орын алған бiздiң ел үшiн ең өзектi мәселе табиғат қорғау заңнамасын, оның iшiнде халықаралық мiндеттемелер мен стандарттарға оны үйлестiру тұрғысында одан әрi жетiлдiру мен дамыту болып табылады.

Табиғатты қорғау қызметiнiң тиiмдiлiгiн арттыру мақсатында табиғи ресурстарды пайдалану және оларды қорғауды құқықтық реттеу тетiктерiнiң нақты аражiгiн ажырату керек.

Табиғатты қорғау заңнамасы табиғатты тиiмдi пайдалануды және экологиялық нормативтердiсақтауды, экологиялық таза өндiрiстердi дамыту мен азаматтардың қауiпсiз жүрiп-тұруын дамытуды ынталандыруға тиiс.

Табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайлар, азаматтық қорғаныс, өрт және өнеркәсiп қауiпсiздiгi саласындағы қатынастарды реттейтiн нормативтiк актiлердi жетiлдiрудi және топтастыруды талап етедi, бұл сол қоғамдық қатынастардың осы салаларда құқықтық реттелу сапасы мен деңгейiн арттыруға мүмкiндiк бередi.

2.7. Азаматтық-iс жүргiзу құқығы сот төрелiгiнiң қолжетiмдiлiгiн, азаматтық сот iсiн жүргiзуге қатысушылардың құқықтарын барынша iске асыруды қамтамасыз етуге, жеке адамның бұзылған құқықтары мен бостандықтарын, қоғам және мемлекет мүдделерiн уақтылы қорғау және қалпына келтiруге арналған.

Осы мақсатта азаматтық iс жүргiзудi жетiлдiру жөнiндегi шаралар:

1) азаматтарға сот қорғауында өз құқықтарын неғұрлым толық жүзеге асыруды қамтамасыз етуге мүмкiндiк беретiн сот төрелiгiн қамтамасыз етудiң жолдары мен тәсiлдерiн айқындауға;

2) әдiлдiк, бейтараптық принциптерiн нормативтiк құқықтық орнықтыруға, жарыспалылық принциптерiнiң қолданысын ұлғайтуға, сондай-ақ азаматтық iстер бойынша сотта iстi қараудың үзiлiссiз принципiн қалыптастыруға;

3) соттылықты айқындаудың айрықша субъектiлiк принципiнен субъектiлiк-пәндiк принципiне өтудiң негiзiнде, яғни сот iсi ауқымына тартылған субъектiлердiң санаттарын ескере отырып, мамандандырылған соттар iстерiнiң соттылығын және құқықтық қатынастың сипатына қарай айқындау;

4) азаматтық сот iсiнiң жеңiлдетiлген тәртiбiнiң саласын, оның iшiнде бұйрық өндiрiсiн қолдану саласын кеңейту жолымен, сондай-ақ мамандандырылған соттарға соттылығы тиесiлi iстер бойынша сот iсiн жеңiлдету арқылы одан әрi кеңейтуге;

5) азаматтық iстердi жедел қарап шешудi қамтамасыз ету мақсатында сот талқылауына iстердi дайындау сатысын оңтайландыруға;

6) iстi түпкiлiктi шешудi жеңiлдету мен сот актiлерiне шағымдану құқықтарын iске асыруды қамтамасыз ету мақсатында соттың iс бойынша жаңа шешiм қабылдау (iстi мәнi бойынша қайта қарау) жөнiндегi жүгiну сатысындағы өкiлеттiктерiн iске асыру мүмкiндiктерiн кеңейтуге;

7) азаматтық iстер бойынша сот iсiн жүргiзудiң басы артық көрiнiстерiн, оның iшiнде сот шешiмiнiң түрлерi, құрылымы мен мазмұнына қатысты алып тастауға;

8) жеке-құқықтық жанжалдар тараптары арасындағы бiтiмге қол жеткiзудiң сот тәртiбiмен, сондай-ақ соттан тыс тәртiптегi жолдары мен тәсiлдерiн, оның iшiнде iстi сот талқылауына дайындаған кезде келiспеушiлiк рәсiмдерi шараларын пайдалану мүмкiндiгiн талқылаудың мiндеттiлiгiн бекiтуге, сондай-ақ азаматтық құқықтарды қорғаудың соттан тыс нысандарын дамытуға бағытталуы мүмкiн.

2.8. Мемлекеттiң құқықтық саясатының маңызды буыны қылмыстық саясат болып табылады, оны жетiлдiру қылмыстық, қылмыстық iс жүргiзу және қылмыстық-атқару құқығын, сондай-ақ құқықта қолдануды кешендi, өзара байланыста түзету арқылы жүзеге асырылады.

Қылмыстық құқықтың қазiргi жай-күйiн бағалай отырып, тұтас алғанда оны серпiндi дамыту қамтамасыз етiлдi деуге болады. Қолданыстағы Қылмыстық кодекс — қылмысқа қарсы күрестiң, адамның құқықтары мен бостандықтарының, мемлекет пен қоғамның мүдделерiн қылмыстық-құқықтық қорғаудың жеткiлiктi пәрмендi құралы.

Қылмыстық құқықты одан әрi дамыту, бұрынғыдай қылмыстық саясаттың қос векторлығын ескере отырып жүргiзiлуге тиiс. Iзгiлендiру — ең бастысы, алғаш рет ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар жасаған адамдарға, сондай-ақ халықтың әлеуметтiк әлсiз топтары — жүктi және асырауында кәмелетке толмаған балалары бар жалғызбасты әйелдерге, кәмелетке толмағандарға, жасы ұлғайған адамдарға қатысты болуға тиiс. Сонымен қатар ауыр және аса ауыр қылмыстар жасауға кiнәлi, қылмыстық қуғындаудан жасырынып жүрген адамдарға қатысты, сондай-ақ қылмыстар кәнiгiлiгi кезiнде қатал қылмыстық саясатты алдағы уақытта да жүргiзу қажет.

Қылмыстық құқықты дамытудың маңызды бағыты, ең алдымен аса қоғамдық қауiп тудырмайтын адамдарға (абайсызда қылмыс жасаған кәмелеттiк жасқа толмаған адамдар, өзге де адамдарға — жазаны жеңiлдететiн мән-жайлар) қатысты қылмыстық жазалаудан босатудың шарттарын кеңейту арқылы қылмыстық қуғын-сүргiндi қолдану аясын кезең-кезеңмен қысқарту мүмкiндiгiн айқындау болып табылады.

Қылмыстық заңды Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттармен сәйкес келтiру маңызды болып табылады. Бұл арада, атап айтқанда, сөз қылмыстық сипаттан арылту ғана емес, керiсiнше кейбiр құқық бұзушылықтардың жекелеген түрлерiне қылмыстық сипат беру, сондай-ақ қылмыстардың кейбiр санаттары үшiн, атап айтқанда экологиялық, экономикалық және сыбайластық қылмыстары үшiн заңды тұлғалардың қылмыстық жауаптылығын енгiзу туралы болып отыр.

Осылайша, мемлекеттiң қылмыстық саясаты:

аса қоғамдық қауiп туғызбайтын құқық бұзушылықтарды әкiмшiлiк құқық бұзушылық санатына ауыстыра отырып және оны жасағаны үшiн әкiмшiлiк жауаптылықты күшейте отырып, қылмыстық сипаттан арылтуға, сондай-ақ жекелеген қылмыстардың ауырлық дәрежесiн жазаны жеңiлдету арқылы (депенализация) қайта бағалауға;

кәмелеттiк жасқа толмағандарға, олардың құқықтары мен заңды мүдделерiне қауiп төндiретiн қылмыстарға, ұйымдасқан қылмыстық топ немесе қылмыстық қауымдастық құрамында қылмыс жасағаны, қылмыстар кәнiгiлiгi кезiнде қылмыстық жауаптылықты байланысты күшейтуге;

бас бостандығынан айырумен байланысты емес қылмыстық жазалауды қолдану саласын кеңейтуге, оның iшiнде бас бостандығынан айыру түрiндегi жазалауларды жекелеген санкциялардан алып тастауға не бас бостандығынан айырудың ұзақ мерзiмiн азайтуға;

айыппұл салуды қылмыстық жазалаудың тиiмдi түрi ретiнде айқындауға және оның қолдануды кеңейту мүмкiндiгiне;

санкциялардағы жазалаулардың Қылмыстық кодекстiң баптарында ауырлығы бiр санаттағы қылмыстарға парапарлығын және олардың әдiл жазалау қағидатына сәйкестiгiн белгiлеуге;

қылмыстық жазалаудың баламасы мемлекеттiк мәжбүрлеу шараларын енгiзуге;

өлiм жазасын қолдану аясын кезең-кезеңмен тарылту бағытын жалғастыруға;

қылмыстық жауаптылықтан босату, жазасын өтеу, жазасын өтеуден шартты түрде мерзiмiнен бұрын босату институттарын жетiлдiруге бағытталуға тиiс.

Қылмыстық құқықты одан әрi жетiлдiру адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтарын шектейтiн заңдардың сапасын арттыруға байланысты, ол заң тұрғысынан дәл әрi оның салдарларының болжамды болуы талаптарына сәйкес келуi тиiс, яғни оның нормалары жеткiлiктi дәрежеде нақты тұжырымдалуы және құқықтық iс-әрекеттi құқыққа қайшы iс-әрекеттен айыруға мүмкiндiк беретiн ұғымды өлшемдерге негiзделген болуы тиiс, бұл ретте заң қағидаларын өз бетiнше түсiндiру мүмкiндiгiн болдырмау қажет.

2.9. Қылмыстық сот iсiнiң оңтайлы моделi жасалмайынша мемлекеттiң қылмыстық саясаты тиiмдi болмақ емес. Сондықтан қылмыстық-iс жүргiзу құқығын дамыту перспективалары туралы айтқанда, Республиканың қолданыстағы Қылмыстық-iс жүргiзу кодексi негiзiнен қылмыстық әдiлет жүйесiн қазiргi уақыттағы демократиялық, құқықтық мемлекеттiң сипаттарына сәйкес келтiргенiн атап өткен жөн. Заң шығарушының басты мақсаты тiкелей қолданылатын, заңдардың мәнiн, мазмұнын және қолданылуын айқындайтын және әдiл сотпен қамтамасыз ететiн, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары туралы конституциялық нормаларды тануға негiзделген қылмыстық iс жүргiзу заңын қалыптастыру болатын.

Сол себептi қылмыстық-iс жүргiзу құқығын дамытудың басымдығы қылмыстық сот iсiнiң адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған негiзiн қалаушы қағидаттарын дәйектi түрде одан әрi iске асыру болып қала бермек.

Бұл үшiн қылмыстарды, жылдам әрi толық ашу, қылмыс жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, әдiл сот талқылауы және қылмыстық заңды тиiсiнше қолдану мақсатында қылмыстық iс жүргiзу заңнамасын және жедел-iздестiру қызметi туралы заңнаманы тиiмдi қолдануды көздейтiн оңтайлы құқықтық тетiктердi әзiрлеу талап етiледi.

Қылмыстық iстер бойынша iс жүргiзудiң заңмен белгiленген тәртiбi — негiзсiз айыптау мен соттаудан, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз шектеулерден мүлтiксiз қорғауды қамтамасыз етуге, кiнәсiз адамды заңсыз айыптаған немесе соттаған жағдайда оны тез арада және толығымен оңалтуға, сондай-ақ заңдылық пен құқық тәртiбiнiң нығаюына, қылмыстың алдын алуға, құқыққа құрметпен қарауды қалыптастыруға ықпал етуге тиiс.

Жедел-iздестiру қызметiн жүзеге асырған кезде заңдылықты, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын мүлтiксiз сақталуы маңызды мiндет болып табылады. Бұл ретте азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына кепiлдiк беретiн жүйенi күшейту, адамның жеке өмiрiне қол сұқпауды, жедел iздестiру қызметiнiң құралдары мен әдiстерiн заңсыз пайдаланғаны үшiн жауаптылықты қамтамасыз ету қажет.

Қылмыстық процесте айыптаушы мен қорғаушы тараптарының бәсекелестiгi принципiн одан әрi дамыту жөнiнде шаралар қабылдануы керек.

Осылайша, қылмыстық iс жүргiзу құқығын жетiлдiрудiң негiзгi бағыттары мыналарды қамтиды:

қылмыстық процестi жеңiлдету және оның тиiмдiлiгiн арттыру, оның iшiнде сотқа дейiнгi iс жүргiзу тәртiбiн оңайлату;

тергеуге дейiнгi тексерудiң шегiн айқындай отырып, оны заңнамалық регламенттеу;

қамауға алуға балама бұлтартпау шараларын, оның iшiнде кепiлдi қолдануды кеңейту үшiн жағдай жасау;

тараптардың келiсуiне және келтiрiлген зиянның өтелуiне негiзделген сот төрелiгiн қалпына келтiрудiң жаңа институттарын бiрте-бiрте енгiзу;

сотта олар бойынша қылмыстық қудалау және айыптау жеке, сондай-ақ жеке-жариялы тәртiппен жүзеге асырылатын қылмыстық iстер санаттарын кеңейту мүмкiндiгi;

алқабилердiң қатысуымен сот қарайтын қылмыстық iстер санаттарын бiртiндеп кеңейту;

айыпталушылар мен күдiктiлерге ғана емес, сонымен бiрге жәбiрленушiлерге, куәлерге де қылмыстық iстер бойынша бiлiктi заң көмегiн ұсыну тетiгiн одан әрi жетiлдiру.

2.10. Қылмыстық-атқару саласында мынадай шаралар кешенiн қабылдау қажет.

Қылмыстық әдiлет саласына азаматтарды тартуды азайту, қылмыстық қуғын-сүргiн шараларын үнемдеу мақсатында қоғамнан оқшаулауға байланысты емес қылмыстық-құқықтық шараларды неғұрлым кеңiнен қолдануға жағдай жасау қажет. Бұл ретте заңнамада және сот тәжiрибесiнде қылмыстық-құқықтық ықпал ету түрi мен шараларын таңдау ең алдымен, оның нақты бiр тұлғаға қатысты неғұрлым ықтимал тиiмдiлiгi туралы деректер есебiне негiзделетiн тұжырымдар әзiрленуге тиiс.

Сонымен қатар соттардың бас бостандығынан айыруға балама шараларды неғұрлым белсендi қолдануы үшiн олардың орындалу тиiмдiлiгiн арттыру қажет, ол үшiн осындай шаралардың орындалуына жауапты мамандандырылған органды институционалдық дамыту талап етiледi.

Бас бостандығынан айыру қылмыстық жазалау түрiнiң әлi де болса негiзгi түрi болып қалып отырғанын ескере отырып, жазалау жағы басым болып отырған бас бостандығынан айырудың тәрбиелiк жағын күшейтетiн шараларды қабылдау қажет. Атап айтқанда, жазаларды орындауды даралау принципi негiзiнде сотталғандарды ұстауды, оларға түзеу-тәрбиелiк ықпал етудiң түрлерi мен әдiстерiн одан әрi дамыту қажет.

Бас бостандығынан айырылғандарды қоғамдық пайдалы еңбекке және/немесе оқытуға, әлеуметке қосу, оның iшiнде есiрткiге қарсы, алкогольге қарсы мазмұндағы әлеуметтiк бағдарламаларға тарту арқылы не әлеуметтiк белсендi қызметтiң өзге түрлерiмен жұмыспен қамту проблемаларын шешу өзектi болып табылады.

Қылмыстық-атқару жүйесi мекемелерiндегi тәртiптi сақтауға қойылатын жоғары талаптарды сақтаумен және қамтамасыз етумен қатар қылмыстық жазаларды орындау (өтеу) процесiн психологиялық-педагогикалық қамтамасыз ету, қылмыстық-атқару жүйесi персоналының мәртебесiн арттыру және оларды әлеуметтiк-құқықтық қорғауды қамтамасыз ету жөнiндегi шараларды күшейту қажет.

Бұлармен қоса, бас бостандығынан айыру орындары үшiн жеке адамның қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету, жазаның осы түрiн өтеп жатқан адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерiнiң сақталуы маңызды болып табылады. Бұл саладағы неғұрлым перспективалы бағыттардың iшiнде ұстаудың камералық тәртiбiне бiртiндеп көшiру қажет, бұл ретте сотталған адам күндiзгi уақытта мекеме шегiнде жүрiп-тұру және жеке қарым-қатынас жасау мүмкiндiгiне ие бола отырып, түнгi уақытта бөлек үй-жайға қамалады.

Айыптыларды жазалау және олардың жазаларын өтеу кезеңiндегi құқықтары мен заңды мүдделерiнiң сақталуы жөнiнде қоғам мен мемлекет мүдделерi арасындағы теңгерменi сақтауға, дамуына баса назар аудару қажет болатын қоғамдық бақылаудың белгiленген тетiктерi көмектеседi.

Бас бостандығынан айыру орындарындағы адамдарға медициналық қызмет көрсетудiң, әсiресе қылмыстық жазасын өтеп жатқан адамдар ауруларының профилактикасы жүйесiнiң сапасын арттыру да маңызды болып табылады.

Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған азаматтарды толыққанды қоғам мүшесi ретiнде әлеуметке қосу аясындағы тұтас мемлекеттiк саясатты қамтамасыз етуге бағытталған жүйелi шаралар қажет.

Жалпы алғанда қылмыстық жазаларды атқару жүйесiн жалпыға бiрдей халықаралық стандарттарға одан әрi жақындата беру керек.

3. Құқық қорғау мен сот жүйелерiн және құқық қорғау институттарын дамытудың негiзгi бағыттары

3.1. Қазақстанның тәуелсiздiгi жылдары iшiнде демократиялық және құқықтық мемлекеттiң сұранысына сай келетiн құқық қорғау жүйесi қалыптасып, тұтас алғанда тиiмдi жұмыс iстеп келедi.

Сонымен қатар мемлекеттiң құқық қорғау қызметi одан әрi дамытуды және жетiлдiрудi талап етедi. Осыған байланысты бұл қызметтегi басты басымдық мыналар болуға тиiс: қылмысқа қарсы күрес, заңдылықты және қоғамдық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтары мен бостандығын қорғау, мемлекеттiң кез келген құқық бұзушылыққа жауап әрекетiнiң бұлтартпаушылығын қамтамасыз ету, қылмыстарды жылдам әрi толық ашу, оларды жасаған адамдарды әшкерелеу және қылмыстық жауаптылыққа тарту, құқық бұзушылықтардың алдын алу, қылмысқа қарсы күресте азаматтармен өзара iс-қимылдар жасасу.

Осы мiндеттердi шешу үшiн құқық тәртiбi органдарын нығайту, олардың жұмыстарының нысандары мен әдiстерiн жетiлдiру ғана емес, сонымен қатар кадр саясатының тұрақтылығын қамтамасыз ету, құқық қорғау органдары қызметкерлерiнiң бiлiктiлiгi мен тәртiбiне талапты күшейту қажет.

Елiмiздiң құқық қорғау жүйесiнiң ұйытқысы прокуратура органдары болып табылады.

Прокуратураның негiзгi функциясы ретiнде оның қадағалау қызметiнiң тиiмдiлiгiн арттыру қажет.

Алдағы уақытта прокуратура органдары қызметiнiң iс жүргiзу негiздерi жетiлдiрудi қажет етедi. Осы жұмыс аясында сотқа дейiнгi iс жүргiзудегi прокурордың рөлi мен жауапкершiлiгiн прокуратура жүзеге асыратын қылмыстық қудалау функциясының құрамдас бөлiгi ретiнде прокуратура органдарының қоғамға елеулi қауiп пен қиындық тудыратын қылмыстар туралы қылмыстық iстердi тексеруi арқылы арттыру қажет.

Прокуратура органдарының құқық қорғау қызметiне қатысты үйлестiру функциясының, оның iшiнде осы функцияны тиiстi құқықтық регламенттеу арқылы оның тиiмдiлiгiн одан әрi арттыру керек.

Iшкi iстер органдарының басты мiндеттерi қоғамдық тәртiптi қорғау және қоғамдық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету, жеке адамға, меншiкке қарсы қылмыстарға және басқа да жалпы қылмыстарға қарсы күрес болып табылады. Азаматтардың қауiпсiздiгi мен тыныштығы, елiмiздегi қылмыстың жай-күйi пен криминогендiк жағдайдың деңгейi iшкi iстер органдары қызметiнiң тиiмдiлiгiне байланысты, сондықтан iшкi iстер органдарын жетiлдiру процесi қылмыстық көрiнiстер мен құқық бұзушылықтардың алдын алуда олардың жылдам әрi барабар әрекет етуiн қамтамасыз етуге бағытталуға тиiс.

Қаржы полициясы органдары экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте өздерiне жүктелген мiндеттердi орындай отырып, өз мақсатын толық көлемде орындауда.

Сонымен қатар нарықтық экономика жағдайында қаржы полициясы органдарының қазiргi жағдайларда үнемi орын алып отырған экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа пәрмендi қарсы тұру мүмкiндiгi болуы үшiн әрқашан жұмыс нысандары мен әдiстерiн жетiлдiрiп отыруы қажет. Қаржы полициясы экономикалық және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға жүйелi негiзде қарсы тұруы қажет, сыбайлас жемқорлықтың туындауына ықпал ететiн себептер мен жағдайларын анықтап, жоюы керек. Қаржы полициясы органдарының негiзгi мiндеттерiнiң бiрi бизнес қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету, оның қызметiне негiзсiз араласуды болдырмау болып табылады.

Құқық қорғау органдарында неғұрлым тиiмдi ұйымдастырушылық-басқарушылық тетiктердi орнықтыру және тиiстi функцияларды тиiмдi бөлу мақсатында олардың құрылымы мен функцияларын оңтайландыру қажет, осы орайда құқық қорғау органдарын оларға тиесiлi емес функциялардан босату мәселесi әлi де өзектi болып отыр. Бұл ретте құқық қорғау органдарында әкiмшiлiк реформа жүргiзу кезiнде қолданылатын шаралар олардың құқық қорғау әлеуетiн төмендетуге, қылмысқа қарсы iс-әрекеттерiндегi мүмкiндiктерiнiң әлсiреуiне әкеп соқтырмас үшiн олардың қызметiнiң өзгешелiктерi мен ерекшелiктерiн ескеру қажет.

Құқық қорғау органдарының қызметкерлерi үшiн бiрыңғай құқықтық стандарттар мен қызмет өткеру нормалары, оның iшiнде мемлекеттiк әкiмшiлiк қызметшiлердiң санаттарына қойылатын бiлiктiлiк талаптарына ұқсас арнайы бiлiктiлiк талаптары, құқық қорғау органдарына қызметке қабылдаудың конкурстық тәртiбi қажет.

Сонымен бiр мезгiлде осы органдардың алдына қойылған негiзгi мiндеттер мен функцияларды тiкелей орындайтын әскери қызметшiлер мен құқық қорғау органдарының қызметкерлерiнде әскери және арнайы атақтарды сақтай отырып, құқық қорғау органдарын қарусыздандырудың белгiлi бiр желiсiн кезең-кезеңiмен жүргiзу керек.

Құқық қорғау органдарының тиiмдi қызметiн қамтамасыз ету мақсатында олардың қызметiн сандық көрсеткiштер бойынша ғана емес, сонымен қатар сапалық параметрлерi бойынша да бағалаудың өлшемдерiн нақты айқындау қажет.

Тергеу аппараты қызметiнiң тиiмдiлiгiн арттыру және оларды ұйымдастыруды жақсарту үшiн үнемi жұмыс iстеу керек, оның iшiнде тергеушiнiң iс жүргiзу мәртебесiн арттыруға бағытталған шаралар қабылдау қажет.

Учаскелiк полиция инспекторларына өкiлеттiктер беру және халықтың пiкiрi толығырақ ескерiлетiн аттестациялау тәртiбi де жетiлдiрудi қажет етедi.

Ұлттық қауiпсiздiктi қамтамасыз етуге, оның iшiнде терроризмнiң, нәсiлдiк және дiни экстремизмнiң таралуының, заңсыз көшi-қонның, нашақорлық пен есiрткi бизнесiнiң, адам саудасының, компьютерлiк қылмыстардың, атыс қаруын заңсыз жасау мен оның айналымының, сыбайлас жемқорлық сипаттағы, сондай-ақ ақша жылыстату саласына жататын халықаралық қылмыстардың алдын алуға және болдырмауға бағытталған құқықтық нормаларды уақтылы енгiзу және дұрыс қолдану жөнiндегi жұмыстарды да жалғастыру керек.

Құқықтың маңызды мiндетi — бұл ақпаратты қорғаудың ұлттық жүйесiнiң негiздерiн, осы саладағы негiзгi қауiп-қатерлердi, ақпараттық қауiпсiздiк саласындағы бiртұтас мемлекеттiк саясаттың iске асырылу тетiктерiн айқындау.

3.2. Қазақстанның сот жүйесi тұтас алғанда азаматтардың құқықтары мен бостандығының, ұйымдар мен мемлекеттiң заңмен қорғалатын мүдделерiнiң сотта тиiмдi қорғалуын қамтамасыз етудiң қажеттiлiктерiне сай келедi.

Сот-құқық жүйесiн дамыту сабақтастық және кезеңдiлiк негiзiнде жүзеге асырылады және мынадай бағыттарды көздейдi.

Оны дамытудың негiзгi арқауы соттар мен судьяларды мамандандыру, оның iшiнде ювеналдық соттарды дамыту, қылмыстық iстердi қарайтын мамандандырылған соттар құру болып табылады, келешекте салық және басқа да мамандандырылған соттар құрылуы мүмкiн. Бұл ретте ювеналдық соттар елiмiзде құрылатын ювеналдық әдiлет жүйесiнiң орталық буыны болуы тиiс.

Алдағы уақытта қазiргi әкiмшiлiк соттар базасында әкiмшiлiк құқық бұзушылықтар туралы iстердi жалпы құзырлы соттардың ведомстволық бағынысына беретiн, жариялы-құқықтық дауларды қарайтын әкiмшiлiк әдiлет жүйесiн құру қажет.

Сот жүйесiнiң жетiлдiру нәтижесiнде түрлi сот инстанциялары функцияларының қосарлануы жойылуға тиiс.

Сот жүйесiнiң даму перспективасы сотқа дейiнгi iс жүргiзудегi сот бақылауының шегiн кезең-кезеңiмен кеңейту мүмкiндiгiмен де байланысты болмақ.

Аралық және төрелiк соттар жүйелерi дамитын болады.

Қоғам сот билiгiнiң қызметiн толық, объективтi және бейтарап жария етiлуiне мүдделi. Осы мақсатта халықтың сот қызметi туралы ақпаратқа барынша қол жеткiзуiн ұсыну арқылы сот жүйесiнiң ашықтығы мен айқындылығы деңгейiн арттыру қажет.

Сот ақпараттарын тiркеудiң заманға сай құралдарын енгiзу сот iсiнде бәсекелестiк принципiн iске асыруға ықпал етедi. Сот жүйесiн жоспарлы түрде ақпараттандыру сот төрелiгiн iске асыру процесiнде жедел ақпараттық-құқықтық қолдауды қамтамасыз етуге, iстердi қарау мерзiмдерiн қысқартуға, сот шешiмiнiң орындалу тиiмдiлiгiн арттыруға мүмкiндiк бередi.

Сот кадрларын iрiктеу тәртiбiн одан әрi жетiлдiру жөнiндегi шаралар қажет, бұл ретте судьялардың кәсiбилiгi мен биiк адамгершiлiк қасиеттерi — сапалы судьялар корпусын қалыптастырудың негiзi болып табылатындықтан, судьяға үмiткерлерге қойылатын бiлiктiлiк талаптарын қатаңдату мәселесi өзектi болып табылады. Сот қауымдастығының өз тарапынан да судьялардың Судья әдебi кодексiнiң талаптарын сақтауына қатаң бақылау, жол берiлген барлық жөнсiздiктерге барабар әрi шұғыл әрекет етуi қажет.

Судья тәуелсiздiгi кепiлдiктерiн орнықтыру үшiн соттарды қаржыландыру және судьяларды тұрғын үймен қамтамасыз ету "сот төрелiгiн толық әрi тәуелсiз жүзеге асыру мүмкiндiгiн қамтамасыз етуге тиiс" дейтiн Конституция талаптарының толыққанды iске асырылуы маңызды мәселе болып қала беруде, бұл мемлекеттiң қаржылық мүмкiндiктерiн ескере отырып, судьялардың әлеуметтiк қорғалуы және соттардың материалдық-техникалық қамтамасыз етiлуi деңгейiн кезең-кезеңмен көтерудi көздейдi.

Сонымен қатар сот төрелiгiн iске асыруға араласқаны үшiн, сотқа құрмет көрсетпегенi үшiн кiнәлi адамдар заңда белгiленген жауапқа тартылуға тиiс.

Сот iсiн жүргiзудiң аяқтау сатысы сот актiлерiн орындау болып табылады, сондықтан олардың мүлтiксiз орындалуын қамтамасыз ететiн шаралар қабылдануы қажет. Осыған байланысты мемлекеттiк сот орындаушыларымен қатар жеке сот орындаушыларының институтын енгiзу — сот iсiн жүргiзудiң тиiмдiлiгiн арттырудың маңызды шарасы. Сот шешiмдерiн орындаудың аралас моделi шеңберiнде мемлекеттiк сот орындаушылары мемлекеттiң кiрiсiне өндiрiп алу, сондай-ақ мемлекеттен өндiрiп алу туралы құжаттарды мәжбүрлеп орындату құқығына ие болуға тиiс.

Сот актiлерiн мүлтiксiз орындауға, оның iшiнде сот шешiмiн орындаудан бас тартқаны үшiн жауапкершiлiктi күшейту, борышкерлерге қатысты шектеу шараларын қолдануды одан әрi кеңейту, атқарушылық iс жүргiзуге iс жүргiзушiлiк сот бақылауын күшейту арқылы қол жеткiзу қажет.

3.3. Қазақстанда құқықтық мемлекет құру азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаумен байланысты арнайы институттарды одан әрi жетiлдiрудi талап етедi.

Адам және азамат құқықтары мен бостандықтарын қорғау жүйесiндегi маңызды тетiгi Адам құқықтары жөнiндегi уәкiл институты болып табылады. Бұл мемлекеттiк құқық қорғау институтын құру Қазақстандағы демократияның дамуындағы үлкен қадам болды. Осы институт қызметiнiң нәтижелiгiн арттыру мәселесiн қарау керектiгiн тәжiрибе көрсетiп отыр.

Құқық қорғау институттары жүйесiндегi жетекшi рөлге азаматтарға заңгерлiк көмек көрсету жүйесiнiң негiзi болып табылатын адвокатура ие.

Азаматтардың бiлiктi заңгерлiк көмек алуға конституциялық құқығын iске асыру әдiл сот төрелiгiне қол жеткiзудiң шарты мен кепiлi болып табылады. Осы құқықтың iске асырылу тетiктерi жетiлдiрудi қажет етедi.

Алқабилер сотын енгiзу, қамау санкциясын соттарға беру адвокатура рөлiне жағымды әсерiн тигiздi. Алайда, қылмыстық iс жүргiзудiң белсендi қатысушысы ретiндегi iс жүргiзудегi адвокаттың құқықтарын iске асырудың тиiмдi құқықтық тетiктерiн талап етедi.

Заңгерлiк көмек көрсету жүйесiнiң өзi де жетiлдiрудi талап етедi. Ең алдымен табыс деңгейi төмен адамдарға құқықтық көмек көрсету жүйесiн жақсарту қажет.

Қалалық және ауылдық жерлерде бiркелкi емес адвокаттық қызмет көрсетумен қамтудың мәселесiн бiрте-бiрте шешу қажет.

Ақысыз заңгерлiк көмек көрсететiн адвокаттардың еңбегiне ақы төлеуге әкiмшiлiк ету жүйесi де түзетудi қажет етедi. Аталған жүйенi шоғырландырылған және ашық ету қажет, бұл бюджет қаражатын тиiмдi пайдалануға мүмкiндiк бередi.

Адвокаттардың жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру институты енгiзiлген елдер тәжiрибесiн ескере отырып, мұндай сақтандыруды бiздiң елде енгiзу мүмкiндiгiн қарастыру қажет.

Маңызды мiндеттердiң бiрi нотариат қызметiнiң жүйесiн жетiлдiру болып табылады. Нотариаттың азаматтық айналымдағы қатынастардың қосымша тұрақтылығын және заңдық қауiпсiздiгiн, азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерiн сапалы қорғауды қамтамасыз ететiн құқықтық инфрақұрылымның бiр бөлiгi ретiндегi рөлiн нормативтiк-құқықтық айқындау қажет. Нотариаттың ұлттық моделi нотариаттың көмегiне барлық ел аумағында қол жеткiзудi қамтамасыз етуге тиiс.

4. Сыртқы саяси және сыртқы экономикалық

қызметтi құқықтық қамтамасыз ету

Мемлекеттiң құқықтық саясатының жаһандану жағдайында барынша қанат жайып келе жатқан халықаралық-құқықтық қырлары бар. Осыған орай аталған саясаттың маңызды бағыттарының бiрi сыртқы саяси және сыртқы экономикалық қызметтi құқықтық қамтамасыз ету болып табылады.

Сыртқы саясат саласындағы ұзақ мерзiмдi ұлттық мүдделердiң қорғалуына, халықаралық аренада екi жақты және көпжақты сипаттағы өзара пайдалы ынтымақтастықты қамтамасыз етуге бағытталған осындай қызмет барабар халықаралық-құқықтық реттеудi қажет етедi.

Ұлттық заңнаманы қабылданған халықаралық мiндеттемелер мен халықаралық стандарттарға сәйкес келтiру жұмысын жалғастыру керек. Бұл жерде аталған жұмыста, ең алдымен, iшкi қажеттiлiктер мен елдiң дамуындағы басымдықтарды басшылыққа алу қажет.

Мемлекеттiң сыртқы саясаттағы мақсаттарын iске асыру үшiн халықаралық шарттар жасасуға және халықаралық ұйымдарға қатысуға деген теңдестiрiлген әрi салмақты көзқарас талап етiледi, ол үшiн әлеуметтiк-экономикалық, саяси-құқықтық және басқа салдарларды болжау жөнiндегi байыпты жұмыс жасалуы керек.

Қазақстанның ұлттық мүдделерiн халықаралық аренада қамтамасыз ету үшiн, оның iшiнде қауiпсiз, тұрақты Орталық Азияны қалыптастыру, өңiрдiң тартымдылығын арттыру үшiн халықаралық-құқықтық институттар мен ұйымдар белсендi пайдаланылуы тиiс.

5. Құқықтық бiлiм беру, құқықтық насихат

Құқықтық саясаттың құрамдас бөлiгi, елдiң индустриялық-инновациялық дамуын қамтамасыз етудiң, оның зияткерлiк әлеуетiн арттырудың маңызды шарты болып табылатын ғылыми және бiлiм беру қызметiн құқықтық реттеу болмақ.

Ғылым-бiлiм беру қызметiнiң құрамдас бөлiгi, өз кезегiнде, құқықтық бiлiм беру, құқықтық насихат, яғни құқықтық мәдениет мәселелерi болып табылады. Осыған орай, азаматтардың құқықтық санасын, оның iшiнде мемлекеттiк қызметшiлер арасында заңгерлiк сауаттылықты арттыру жөнiндегi жұмысты жалғастыру қажет. Халық арасында интернет-ресурстарды қоса отырып, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы құқықтық насихаттың сапасын арттыру мен көлемiн кеңейту, заңнаманы және құқық қолданудың өзектi проблемалары бойынша, атап айтқанда, азаматтардың күнделiктi өмiрiнде жиi қолданылатын құқық салаларында ғылыми зерттеулердi жандандыру қажет.

Ұйымдастырушылық-құқықтық сипаттағы iс-шаралармен тығыз байланысты мәселелердiң бiрi заңгерлiк бiлiм мәселесi болып табылады. Қоғамға және мемлекетке адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын, қоғам мен мемлекеттiң мүдделерiн қорғауға бағдар ұстанған және патриоттық бағыттағы жаңа сипаттағы заңгерлiк кадрлар керек. Нақ осындай тәсiл заңгерлiк бiлiм жүйесiнiң негiзi болуға тиiс.

Қазiргi жағдайда түрлi бейiндегi заңгер кадрларды дайындаудың проблемаларын шешудегi мемлекеттiң мүмкiндiктерiн шоғырландыру жолымен өту орынды. Мұндай тәсiл мемлекеттiк ресурстардың ысырап болмауына және заңгер кадрлар даярлаудың сапасын арттыруға мүмкiндiк бередi.

6. Қорытынды

Құқықтық саясат тұжырымдамасының қағидаларын iске асыру Республика Конституциясының негiзгi идеялары мен принциптерiн Қазақстанда құқықтық мемлекет құрылымының жаңа кезеңiнiң аясында өмiрiмiзде жүзеге асыруға мүмкiндiк бередi.

Тұжырымдаманы iске асырудың тиiмдiлiгi және тиiсiнше ұлттық құқықтың тұрақтылығы, құқықтық реттеудiң пәрмендiлiгi мемлекеттiк билiктiң барлық тармағының сындарлы өзара iс-қимылына, билiк органдары қабылдаған шешiмдердiң сапасына және лауазымды тұлғалардың жауапкершiлiгiне байланысты.

Қазақстандық заңнаманы осы Тұжырымдамада белгiленген мемлекеттiң құқықтық саясатының негiзгi бағыттарына сәйкес кешендi дамыту және тиiмдi пайдалану заңдылық режимiн одан әрi нығайтуға, адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын сақтауға, елiмiздiң орнықты әлеуметтiк-экономикалық дамуын қамтамасыз етуге, қазақстандық мемлекеттiлiктi нығайтуға ықпал ететiн болады.

Парақтағы соңғы өзгерістер:: 26.04.2017 12:01
@2017 «Сандықтау ауданы әкімінің аппараты» MM
Яндекс.Метрика

Телефон:

Электрондық пошта адресі:

8 (71640) 9-17-42;

sandakimat@mail.ru